Janusz Umiński (Kalendarz Bydgoski 2018, R. 51)
DR STANISŁAW ŁABENDZIŃSKI - przyrodnik, pedagog, krajoznawca
W czerwcu 2013 r. minęła 80 rocznica śmierci dra Stanisława Łabendzińskiego, rodowitego kujawiaka, jednego z najofiarniejszych działaczy społeczno-kulturalnych miasta Bydgoszczy i regionu, szczególnie oddanego sprawie likwidacji śladów niemczyzny w mieście.
Urodzony 15 listopada 1880 r. w Inowrocławiu, z ojca Jana, mistrza krawieckiego, i Bronisławy z d. Sypniewskiej, po nauce w szkole ludowej w Inowrocławiu, kontynuował ją w znanym z wysokiego nauczania Gimnazjum im. św. Marii Magdaleny w Poznaniu, do odzyskania Niepodległości jedynego w Wielkopolsce i Prusach zakładu naukowego o przewadze uczniów polskich (do ok. 70%). Uczestniczył w nim w żywej działalności Towarzystwa Filomatów, kształcąc się w języku ojczystym i zaznajamiając z bogactwem historii i literatury polskiej. Po jego ukończeniu w 1899 r., kontynuował naukę na Uniwersytecie im. Fryderyka Wilhelma IV we Wrocławiu, studiując chemię i przyrodę. Po uzyskaniu w 1904 r. stopnia doktora filozofii w dziedzinie chemii za dysertację „O strukturze rozcieńczonych soli ciężkich metali na podstawie pomiarów potencjometrycznych" podjął pracę w laboratorium firm y C. Wilhelm Kayser and Co w Berlinie, a od 1895 r. w Stacji Chemiczno-Rolniczej przy Akademii Rolniczej w Dublanach. W 1910 r. rozpoczął też we Lwowie działalność pedagogiczną w miejscowych gimnazjach, prowadząc ją do 1915 r.
Po przeniesieniu w 1915 r. do Wielkopolski, pełnił najpierw (w latach 1915-1918) funkcję wychowawcy dzieci hrabiów Kwileckich w Dobrojewie pod Ostrorogiem. Od sierpnia 1918 r. do końca wojny był wcielony do wojska niemieckiego. Pierwszego lipca 1920 r. podjął wykłady w poznańskim gimnazjum im. Bergera, a kilka miesięcy później przeniósł się do Bydgoszczy obejmując katedrę fizjografii ziem polskich w Państwowym Instytucie Rolniczym’, powołanym w miejsce dawnej niemieckiej naukowej placówki badawczej z dziedziny rolnictwa pod nazwą Kaiser Wilhelm Institut fur Landwirtschaft. W związku z przeniesieniem w 1922 r. Instytutu Rolniczego (jako Akademii Rolniczej) do Cieszyna, podążył na Śląsk, ale już w następnym roku powrócił do Bydgoszczy, by objąć funkcję dyrektora Miejskiego Gimnazjum Matematyczno-Przyrodniczego im. Mikołaja Kopernika, którą pełnił do śmierci w dniu 11 czerwca 1933 r.
Równocześnie włączył się z wielkim zaangażowaniem do prac mających na celu „polonizację" miasta i likwidację śladów niemczyzny. M.in. wraz z ks. Janem Kleinem, jeszcze w 1919 r. uratował przed wywiezieniem przez Niemców do Berlina części zbiorów archeologicznych i pamiątek miejskich niemieckiego Nadnoteckiego Towarzystwa Historycznego, które weszły później w skład powołanego w 1923 r. Muzeum Miejskiego W Bydgoszczy, a w kwietniu 1920 r. powołał W mieście, drugi po Poznaniu na ziemiach zachodnich, Oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, którego został prezesem. Kierował nim do momentu przeniesienia do Cieszyna i ponownie W latach 1924-1925.
Zainicjował w mieście szeroko pojętą akcję odczytową z dziedziny krajoznawstwa, ochrony przyrody i zabytków, historii i etnografii oraz gospodarki. Prelegenci Towarzystwa starali się w maksymalny sposób przybliżać miejscowemu społeczeństwu walory przyrodnicze, krajoznawcze i historyczne okojic miasta, jak też ukazywać znaczenie polityczne, historyczne, gospodarcze ' Krajoznawcze z odzyskanej Niepodległości oraz roli jaką poszczególne ziemie odgrywają w Odrodzonej Ojczyźnie. Przez cały okres międzywojenny oddział bydgoski PTK należał do przodujących w kraju w dziedzinie organizacji odczytów.
Doktor Łabendziński był autorem pierwszych polskich publikacji krajoznawczych o Bydgoszczy i powiecie bydgoskim, a także mapy geologicznej Zjednoczonych Ziem Polskich oraz kilku artykułów z dziedziny hydrografii Polski i Bałtyku oraz o walorach przyrodniczych Okręgu Nadnoteckiego. Jako członek miejscowego Oddziału Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. M. Kopernika zabiegał o utworzenie w Bydgoszczy Komitetu Regionalnego Ochrony Przyrody na Ziemi Nadnoteckiej i Krajnie. Już w kwietniu 1921 r. nakładem bydgoskiej Księgarni i Składu Nut Jana Idzikowskiego wyszedł pierwszy polski jednobarwny, ale bardzo przejrzysty "Plan miasta Bydgoszczy" autorstwa dra S. Łabendzińskiego, a w końcu maja tegoż autora „Ilustrowany Przewodnik po Bydgoszczy wraz z mapami miasta 1 dalszej okolicy".
Dr Łabendziński publikował swe artykuły m.in. na łamach miesięcznika krajoznawczego „Ziemia" (w latach 1922 i 1927 ukazały się specjalne numery poświęcone Bydgoszczy i najbliższej okolicy), a w roku 1922 artykuły Łabendzińskiego opublikowano m.in. w pismach branżowych „Przyrodnik": -O Bałtyku" „Rybak Polski": „O rozmieszczeniu wód w Polsce" Łabendzinski był również w 1920 r. współzałożycielem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych, które w 1921 r. zmieniło nazwę na Bydgoskie Towarzystwo Szkół Średnich i Wyższych (BTNSiW), Wkrótce po utworzeniu BTNSiW przystąpiło do organizacji kursów języka polskiego dla społeczności autochtonicznej, a także, w związku z plebiscytem na Górnym Śląsku w 1921 r., prowadziło wykłady o Śląsku, np. dr S. Łabendzinski w ygłosił 6 lutego 1921 r. odczyt pt. „Podstawy geograficzno-ekonomiczne Śląska Górnego - najbogatszej dzielnicy Polski"
Stanisław Łabendziński współtworzył również stowarzyszenie pn. Organizacja Inteligencji Polskiej (OIP), której celem była repolonizacja miejscowego społeczeństwa poprzez odczyty i prelekcje oraz kursy i imprezy poświęcone przybliżeniu tradycji dziedzictwa narodowego. Podczas zebrania inteligencji bydgoskiej 9 sierpnia 1921 r., w skład powołanego wówczas Tymczasowego Zarządu OIP z ramienia PTK weszli dr. S. Łabendziński i red. Konrad Fiedler. Dra Łabendzińskiego wybrano wówczas skarbnikiem i delegatem do sekcji kulturalnej (kulturalno-oświatowej), której potem był wieloletnim członkiem. W 1922 r. sekcja kulturalno-oświatowa OIP przystąpiła też do prowadzenia wykładów w najbliższej okolicy, w Łabiszynie, Rynarzewie, Solcu Kujawskim oraz w różnych organizacjach społecznych, m.in. w oddziałach Katolickiego Towarzystwa Robotników Polskich, towarzystwach: św. Wojciecha i „Lecha" Drobnych Kupców, Czytelni Ludowych itp. Udzielał się w tej akcji również dr Łabendziński. Tylko w okresie lat 1920-1925 w ramach pracy społecznej w PTK, w ramach działalności w BTNSiW, OIP i w Uniwersytecie Powszechnym, dr S. Łabendziński w ygłosił ok. 50 odczytów.
Warto również odnotować, że w roku 1924 należał też do grupy założycielskiej Uniwersytetu Powszechnego im. Braci Śniadeckich w Bydgoszczy, a w roku 1927 był jednym z inicjatorów budowy pierwszego w kraju pomnika Henryka Sienkiewicza i przez dwa lata pełnił funkcję skarbnika Komitetu Budowy Pomnika, którego odsłonięcie, przy udziale prezydenta Rzeczypospolitej prof. Ignacego Mościckiego, nastąpiło 15 lipca 1927 r, Zainicjował również utworzenie Muzeum Przyrodniczego w Bydgoszczy, a zebrane dlań eksponaty przekazano do otwartego w lutym 1935 r. Muzeum Szkolnego.
Zmarły 11 czerwca 1933 r, dr S. Łabendziński pochowany został na cmentarzu Nowofarnym, a na fasadzie domu pod nr. 24 przy ul. 20 Stycznia 1920 r., w którym mieszkał w latach 1926-1933, odsłonięto w 1990 r. tablicę pamiątkowa ku jego czci. Także jedna z ulic na osiedlu Bohaterów w dzielnicy Fordon nosi jego imię.