Daria BRĘCZEWSKA-KULESZA

DZIAŁALNOŚĆ ARCHITEKTA RUDOLFA KERNA
W BYDGOSZCZY NA TLE PRZEMIAN W ARCHITEKTURZE
MIESZKANIOWEJ NA PRZEŁOMIE XIX I XX WIEKU (fragmenty)

Przełom XIX i XX stulecia zaowocował wieloma nowymi rozwiązaniami w budownictwie mieszkalnym. Zmiany te dotyczyły przede wszystkim stylistyki fasad oraz zróżnicowania brył budynków, do nowych potrzeb dostosowywano również układy funkcjonalne mieszkań. Wzorce z wiodących ośrodków były asymilowane w mniejszych ośrodkach na prowincji. W Bydgoszczy, należącej wówczas do Cesarstwa Niemieckiego, dzięki działalności dobrze wykształconych architektów i inwestorów o szerokich horyzontach myślowych, bardzo szybko pojawiły się budynki wznoszone wg berlińskich wzorów. W artykule prześledzona została twórczość działającego na początku XX w. architekta Rudolfa Kerna. Architekt sięgał zarówno po nowe wzorce stylistyczne i funkcjonalne, wprowadzał nowinki techniczne, a także dostosowywał je do potrzeb i gustów mieszkańców. Wykonane badania in situ, analiza dokumentacji technicznej oraz analiza porównawcza wykazały, że Kern stworzył niepowtarzalne projekty bydgoskiej architektury czynszowej.

Architekt urodził się w Toruniu w 1871 r., gdzie spędził dzieciństwo. Jego ojciec – Karl Kern, był szklarzem. Projektant zawitał do Bydgoszczy około 1902 r. już jako praktykujący architekt. Działalność projektową i budowlaną prowadził do około 1922 r. Następnie przeprowadził się do Świnoujścia, gdzie wraz z żoną Franciszką zakupił i prowadził pensjonat Barbarossa. Zmarł w Bremie w 1952 r. W Bydgoszczy Kern zajmował się przede wszystkim projektowaniem kamienic czynszowych i domów jednorodzinnych. W Archiwum Państwowym w Bydgoszczy znajduje się ponad 30 projektów sygnowanych przez architekta, a charakterystyczne cechy jego stylu wykazują też inne materiały, niepodpisane jego nazwiskiem. Na autorstwo Kerna wskazują również inne dokumenty, jak np. koncesje budowlane. Architekt ten pracował głównie dla zamożnych klientów, którzy zamawiali duże, luksusowe kamienice czynszowe, w nowej, modnej na początku XX w. dzielnicy w pn.-wsch. części miasta oraz przy najbardziej reprezentacyjnych ulicach – Gdańskiej i Dworcowej. W dossier Kerna znalazły się również luksusowe wille. W twórczości architekta widać wyraźnie wpływy berlińskich nurtów, twórczo przekształcone do potrzeb Bydgoszczy. Stołeczne wpływy można zauważyć zarówno w rozplanowaniu zabudowy na posesji, układach funkcjonalnych rzutów budynków, jak i w kompozycjach fasad…

Istotną część kamienicy, jej swoistą wizytówkę, stanowiła fasada budynku. Na przełomie XIX i XX stulecia na tym polu panował pluralizm stylowy. Chcąc odejść od panującego w XIX w. historyzmu, architekci stosowali różne formy. W tamtym czasie w Bydgoszczy adaptowano rozwiązania stylistyczne używane przez berlińskich architektów. Jednym z propagatorów tych nowinek był Rudolf Kern. Architekt chętnie stosował skromne cechy Jugendstil, czego świetnym przykładem jest kamienica będąca niegdyś jego własnością (przy al. Adama Mickiewicza 1. W bardziej kameralnych realizacjach używał stylu Landhaus czy tzw. „uproszczonego” historyzmu, o eleganckich formach wystylizowanego detalu, lansowanych w Berlinie przez Alfreda Messela czy Alberta Gessnera. Nieobce były mu również realizacje w duchu malowniczego historyzmu. Wśród budynków z dekoracją secesyjną na pewno wyróżniał się wspomniany budynek, przy al. Adama Mickiewicza 1 (róg ul. Gdańskiej). Potężna, narożna kamienica, urozmaicona balkonami i wykuszami oraz wysokimi szczytami zdobiona była dużymi połaciami sztukaterii o formach secesyjnych. Skromne, eleganckie sztukaterie o linearnych formach umieszczone zostały przy portalach, w części stref podokiennych, a bardziej okazałe na wysokich szczytach wieńczących części budynku. Fantazyjne linie dekoracji powtórzone zostały przy opracowaniu balustrad balkonów i metalowych elementów drzwi. Detale dekoracji secesyjnej w prostym geometrycznym wydaniu zastosowane zostały na fasadzie kamienicy przy ul. Gdańskiej 24. W przyziemiu umieszczony został salon samochodowy z dużymi, przeszklonymi witrynami. Oś symetrii budynku podkreślono wydatnym wykuszem zajmującym III, IV i V kondygnację, i zwieńczonym wydłużonym, zamkniętym owalnie szczytem. Nad oknami I kondygnacji wykuszu umieszczono maski o secesyjnych formach. W bocznych partiach okna II i III kondygnacji zostały zgrupowane po trzy oraz przedzielone wąskimi pasami muru. IV i V poziom przepruta została dwoma osiami okien. Kamienica ta znacznie wyróżniała się na tle sąsiadujących z nią budynków. Dom dochodowy przy al. Adama Mickiewicza 4 (róg ulicy Ignacego Paderewskiego) to kolejny przykład budowli o skromnych, ale eleganckich detalach w duchu secesji, i oryginalnych formach okien, zachowanych do dziś. Poprzez wzbogacenie bryły tego potężnego narożnego budynku wieloma wykuszami i loggiami, zróżnicowanie wysokości poszczególnych partii i przykrycie wielospadowymi, łamanymi dachami architekt zyskał pełną ekspresji i światłocienia kompozycję. Całość dopełniają zgeometryzowane sztukaterie, różnorodnie rozmieszczone w przestrzeniach pod- i międzyokiennych. Formy uproszczonego historyzmu, zwanego też „stylem eleganckim”, widoczne są między innymi w kamienicy przy ul. 20 Stycznia 1920 Roku 24. Wystrój fasady tego budynku cechuje bardzo skromny i elegancki detal (ograniczony do portalu) oraz dwa wykusze usytuowane na różnych wysokościach i nadające całości wyjątkowej wyrazistości. Na uwagę zasługują zachowane oryginalne drzwi przeszklone kryształowymi, sfazowanymi szybkami. Z wysmakowaną elegancją zaprojektowana została kamienica przy ul. Jana Zamoyskiego 15 (róg Paderewskiego 13). Elewacje tego sporych rozmiarów budynku rozczłonkowano prostymi formami ryzalitów z balkonami z jednej strony i loggiami kolumnowymi z drugiej. Ryzality zwieńczone zostały trójkątnymi szczytami, wspartymi o filary w ostatniej kondygnacji budynku (wydzielonej okapem). Nadało im to formę przypominającą starożytną świątynię. Na rysunkach architekta widoczna jest jeszcze dekoracja szczytów sztukaterią o stylizowanych motywach roślinnych, być może ludowych, których obecnie brak . Całości nadano proste, nieco klasycyzujące formy.

W duchu malowniczego historyzmu powstały dwie kamienice przy ul. Augusta Cieszkowskiego 10 i 12. Architekt użył podczas prac nad nimi tradycyjnego schematu osiowej kompozycji fasady, ożywiając go zróżnicowaniem wykrojów okien, zastosowaniem konstrukcji szkieletowej w szczytach oraz wysmakowaną dekoracją sztukatorską o secesyjnych formach. Inne rozwiązania – na pograniczu stylu Landhaus i malowniczego historyzmu, Rudolf Kern stosował w projektach mniejszych, kameralnych kamienic, czego przykładem mogą być domy przy ul. 20 Stycznia 1920 Roku 29 i 27. Architekt użył wielokątnych wykuszy, szerokich, trójkątnych szczytów oraz elementów drewnianych. Tym razem zrezygnował z mansardowych dachów, szerokich, dzielonych szczeblinami na małe kwatery okien czy konstrukcji szkieletowych.

Rudolf Kern jest również autorem projektów domów jednorodzinnych. W duchu architektury nawiązującej do stylu Landhaus powstała willa przy al. Adama Mickiewicza 13. Architekt zastosował w niej całą gamę wykuszy, balkonów oraz elementy drewniane. Artysta i tym razem zadbał o praktyczny układ funkcjonalny. Umieszczona w elewacji tylnej obszerna weranda stanowiła praktyczne połączenie z ogrodem. Najciekawszą realizację jednorodzinną z dossier architekta stanowi duża willa przy ul. Ignacego Paderewskiego 4, zaprojektowana w duchu secesji, z ciekawą dekoracją i elementami metaloplastycznymi Bryłę budynku stanowi kilka przenikających się sześcianów nakrytych osobnymi dachami o różnych formach. Całość urozmaicono wysokimi szczytami (pierwotnie z dekoracją sztukatorską), formą wieży i wieloma innymi elementami architektonicznymi. Od strony ogrodu wprowadzono ponadto elementy w konstrukcji szkieletowej. Architekt podkreślił okna i wykusze wysmakowaną dekoracją wykorzystującą motywy florystyczne, kobiece głowy z długimi włosami, pszczoły itp. Schody prowadzące z tarasu do ogrodu ozdobiono stylizowanymi głowami ryb. Willa miała luksusowe, funkcjonalnie rozplanowane wnętrza. Głównym pomieszczeniem parteru była jadalnia skomunikowana z tarasem prowadzącym do ogrodu. Od frontu umieszczono salon, gabinet pana domu i dodatkowy pokój. Przy jadalni mieściła się kuchnia ze spiżarnią z osobnym wejściem i schodami do piwnicy. Na piętrze usytuowano sypialnie, pokój gościnny, służbówkę, toaletę i łazienkę.